Hepimizin bildiği gibi, vücudumuzdaki en büyük tendonlardan biri olan, hatta mitolojide adına efsanesi bile bulunan Aşil (Achilles) Tendonu sakatlandığında, fonksiyonlarımızda ağrılı kısıtlanmalara neden olur. Bu sakatlanmalar derece derece, tendonun inflamasyonu, kısmi yırtığı veya tam kopması şeklindedir.

Aşil tendonunun koşucularda başlıca sakatlanma nedenleri arasında, yapısal nedenler, antrenman şiddetinin/hızının/tipinin birden arttırılması, antrenman öncesi hazır bulunmama ve özellikle ayaktaki biyomekanik aksaklıkların gözardı edilmesi gelir.

Ayaktaki biyomekanik aksaklıkların en önemli kısmını calcaneus (topuk) kemiğinin içe veya dışa rotasyonu içerir. Çünkü Aşil tendonunun distal(alt) ucu bu kemiğe yapışmaktadır. Genelde overuse(aşırı kullanım) ile bu bölgede küçük hasarlar birikerek zamanla büyük hasara yol açar.

Koşucularda Aşil Tendon Sakatlanmasının Genel 4 Nedeni :

  • Antrenmanınızı aniden artırmak Aşil Tendonunuzdaki akut tendiniti alevlendirebilir. Bu durum, artan iş yükünde, kademeli bir artış olmadan daha hızlı, daha fazla veya yokuş yukarı koşularda ortaya çıkabilir.
  • Koşu adımınızda aşırı pronasyonun(içe basmak), uzun vadeli bir sebep oldu bilinmektedir. Bu, ayağınızın çok fazla içe dönmesi ve tendona daha fazla baskı uygulanması anlamına gelir. Profesyonel koşu ayakkabıları, ayak analizi sonrası kullanılacak tabanlıklar bu sorunu gidermeye yardımcı olabilir.
  • Bayanlar için, yüksek topuklu ayakkabıları çok sık giymek tendonu zayıflatabilir. Tendonu ve baldır kasını kısaltır ve ardından düz ayakkabılarla yapılan antrenman, normal kas-tendon sınırlarını zorlar, koşu sırasında sakatlanmaya zemin hazırlar. (Topuklu ayakkabı giymeye ek olarak aşağıdaki germe tahtasında her gün  hafif germe ve fasya teknikleri bu bayan koşuculara özellikle önerilir)
  • Zayıf baldır kasları(bacak arkasındaki ve önündeki tüm kaslar) Aşil tendonu üzerindeki baskıyı artırır. Bu nedenle onları güçlendirmek için egzersiz yapmanız gerekir. Sıkı(Sert) baldır kasları ayak bileği ekleminin hareketini azaltır ve bu da tendonu zayıflatır.

Bir başka önemli nedense ön ayak dediğimiz, tüm ayak yapılarının (tüm ayak kemikleri ve ayak içi kas ve ligamentlerinin) birbiri ile ilişkiside Aşil tendonu hasarında rol oynar. Yani sakatlıktan korunmak için, sadece Calf kaslarını germek yeterli olmayacaktır. Ön ayak ve tüm ayak içi yapıları (Ayak arkı) için, hatta bir üst eklem olan dizi de içine alan özel teknikler gereklidir.

Tendondaki inflamasyon yerine bağlı olarak iki tür Aşil tendiniti vardır:

  1. Aşil tendonun orta kısmını etkileyen sakatlanmalar
  2. Aşil tendonunun topuk kemiğine tuttunduğu, topuğun alt kısmını etkileyen sakatlanmalar

Bazı sakatlanmalar cerrahi gerektirirken, bazıları gerektirmez. Spor dostu bir hekimin Thompson testini de içeren değerlendirmeleri erken dönemde önemlidir. Aşil tendonunun hafif de olsa sakatlanmasının, spora devam ederken ara sıra takibi için; her zaman MR çekilemeyeceğinden, tecrübeli bir spor hekimi tarafından Yüksek Çözünürlüklü bir Ultrason ile takibi, Aşil tendon doğru rehabilitasyonunu destekleyecektir. Doktor kontrolünde yapılacak teşhis ve uygulamalar (brace ile sabitlemek, tedrici yük aktarımı ve PRP uygulamaları,…vs) Aşil tendonunun koşucuda ilk sakatlanma sinyali verdiği andan itibaren, ileriye yönelik en önemli korumayı sağlayacaktır. Ayrıca zamanında ve doğru fizyoterapi teknikleri ile ileride daha sorunsuz bir Aşil tendonu ile spora devam edilecektir.

Koşu Biyomekaniğinde özellikle koşu ekonomisinden bahsedilir. Aşil tendonunun çekme dayanağı olarak görev yaptığı kısım, aşil tendonunu moment kolu gibidir (topuk kemiği ile ayak bileği eklemi arasındaki mesafeyi ifade eder). Sporcunun kas-iskelet yapısındaki değişmez faktörlerle belirlendiği söylenir, bu konu hala tartışılmaktadır (kolajen doku, fasya üzerine çalışmalar ve gelişmeler devam etmektedir).

Bazı araştırmalar; koşucular arasındaki koşu ekonomisi değişiminin % 56’sının aşil tendonunun moment kolu tarafından karşılandığı sonucuna varmışlardır. Erişkinlerde aşil tendonu moment kolu (ayak bileği eklemi ile topuk kemiği arasındaki mesafeye) karşılık gelir.

Bununla birlikte, iskeletsel olmayan faktörler koşu ekonomisini etkileyebilir (zayıf kas koordinasyonu ve dengesizlik gibi faktörler).

Örneğin amatör koşuculardaki en yaygın sorunlardan biri, soleus ve gastroknemius (baldır) kaslarının sertliğidir. Genellikle bu, aşırı plantar fleksiyonda (ayağı aşağı bükme) ve yürüyüşün duruş aşamasının geç evresinde, erken topuk yükselmesine neden olur (topuk yükselmesi itme aşamasında meydana gelmelidir).

Topuğun kaldırılmasıyla aşil tendonu moment kolu artar ve gastroknemiusun yere karşı daha fazla kuvvet uygulamasına izin verir. Bu durum, aşil tendonunda daha az enerjinin depolanacağı anlamına gelir. Bazı araştırmalar da, azalmış Tibialis Anterior kası aktivasyonunun Aşil tendon hasarına etkisinden bahseder. Tabi ki agonist-antagonist kas aktivitesindeki denge önemlidir. Ve fizyoterapisinde bu yüzden Eksantrik Ayak-Ayak Bileği Egzersizlerini çalışmak çok önemlidir.

Gastro-soleus ve Gastroknemiusun aktif kas kasılmaları tendondan kasa güç üretimini dengeler.

Aşil tendon yaralanmalarından Korunma  ve Tedavi Önerileri :

  1. Antrenman öncesi germe ve koordinasyon egzersizleri ile ayağa hatırlatmalar.
  2. Antrenman öncesi Aşil tendonu veya ilgili büyük kaslara özel bantlama uygulamaları (Tercihen Dynamic Tape antrenmanlar esnasında kullanılmalıdır, antrenman sonrasında sökülmelidir. Bu bantın işleyişi ve yapısı Bungy Jumping esası ile kası ve tendonu desteklemektedir, performansına katkıda bulunmaktadır. Yine de, her ağrılı durumda, en erken dönemde, Aşil tendonunu bantsız değerlendirmek önemlidir)
  3. Her antrenman sonrası ilk 20 dk içinde soğuk uygulamalar
  4. Lokal buz uygulaması
  5. Kneipp pool tarzı buz dolu suya daldırmak, şok havuzunda yürümek,
  6. Game-Ready tarzı basınçlı ısısı ayarlanmış, lokal soğuk uygulamalar
  7. Neuro Kinetik Egzersizler ve Neuro-plasti Terapi Egzersizleri (Tendon nöroplasti eğitimi, tendon ve kas için önemli bir uyarıcı olan, ancak motor korteksin nöroplastisitesini optimize ettiği ve kasa yönlendirdiği bilinen stratejilerle birlikte kuvvet temelli bir yükleme kavramıdır)
  8. Graston Terapi (Eğitimini almış kişiler tarafından uygulanmalıdır, doku rejenerasyonunda etkilidir. Tabi ki dokuya KALICI zarar vermeden uygulanması gerekmektedir)
  9. Tecrübeli bir spor fizyoterapistine danışarak; bir alt bir üst eklemi de içine alan, tüm ayak-ayak bileği statik ve dinamik egzersizler, denge, koordinasyon, proprioception egzersizleri koşu haricindeki antrenmanlara (sakatlık riski olsun/olmasın) eklenmelidir.
  10. Derin Fasya’nın en büyük parçalarından biri olan Plantar Fasya özellikle rahatlatılmalıdır. Yoga veya diğer Fasya Dokusu Gevşetme teknikleri, tüm vücut için önerilir, böylece Aşil Tendonuna da faydası olur.
  11. Calf (Baldır kaslarının her gün, azar azar gerilmesi) UZUN SÜRELİ VE DÜŞÜK ŞİDDETLİ GERME İLE OLMALIDIR (Aşağıdaki 4 kademeli germe tahtası, merdiven kenarı,vs gibi efektif olmayan mekanlardan daha bilimseldir. Çünkü hesaba katılmayan ayak arkı desteği de bu özel germe tahtasında, narince gerilmektedir).

Aslında, biyomekaniğe ciddi şekilde zarar vermedikçe modern koşucularda koşu ekonominiz hakkında yapabileceğiniz pek bir şey yoktur. Öte yandan, vücudunuzu zaten mükemmel bir şekilde kullandığınızda, büyük bir aşil moment kolu için sakatlıktan korkmaya gerek yoktur.

Özetle, hatalı biyomekanik bir yana, bazı koşucular belirli antrenman türlerinden daha fazla yararlanabilir. Mesela, büyük bir aşil tendonu moment koluna sahip bir koşucu leg press, halter,… gibi yüklenmelerden daha fazla fayda sağlayabilir.

Eğer tam kopma olmuş ve Aşil tendonu Cerrahi ile Tamir Edilmişse; Fonksiyonel rehabilitasyon dört temel prensip üzerinde ilerler:

  • Mekanik stimülasyon(elektroterapi)
  • Erken dönem kontrollü ağırlık aktarımı (yardımcı gereçlerle yürüme)
  • Fonksiyonel breysleme(ortezleme)
  • Erken dönem kontrollü mobilizasyon(ayağı hareketlendirme)

Aşil tendonu hasarının tekrar etmemesi için :

Klasik rehabilitasyon, kendi kendine hızlanan kuvvet antrenmanında, kasın kortikospinal güdüsünü değiştirmediği için MOTOR KONTROL SORUNLARINI(reaksiyon zamanı gibi) yeterince çözemeyebilir. Bu da, tendinopatinin tekrarlamasına ve nüksetmesine neden olur.

Tendinopati, motor kontroldeki değişikliklerle ilişkili olabilir; bu değişiklikler iki taraflı olabilir ve iyi bir rehabilitasyona rağmen kalıcı olabilir.

Bu durumda özel eğitim almış spor fizyoterapistleri eşliğinde Neuro-Kinetik Terapi Egzersizleri yapılması neredeyse hayat kurtarıcı, yaşam ve spor kalitesini arttırıcıdır.

Sonuç olarak, zaten vücudunuzu mükemmel bir şekilde kullanıyorsanız, Aşil Tendonu sakatlanması için endişelenmenize gerek yoktur.

Kaynaklar :

  1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4752665/
  2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559878/
  3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25146855/
  4. http://www.sportsmedicineturkey.com/asil-tendon-rupturu/445
  5. http://kurumsalnet.acibadem.com.tr/sporcu-sagligi-merkezi/e-bulten/e-bulten/asil-tendon-rupturu.html
Deniz Alkan
Uzman Fizyoterapist | Website

2000 yılında Hacettepe Üniversitesi Yüksek lisans mezunu olan Uzm. FZT. Deniz Alkan, fizyoterapinin her şeyi 20 yıldır aktif olarak çalışmaktadır. Özellikle spor fizyoterapi çalışmaları çalışmalarına sağlıklı yaşam antrenörlük eğitimini. Ülkemizde az bulunan test ve egzersiz sistemlerini kullanma becerisi ve pek çok spesifik kurs eğitimlerini düzenlemek uygulayabilmektedir. Sporun her türlü karşı ilgi ve sevgi ile araştırmalarına devam edilir. Samsung kutalararası boğaziçi yüzme yarışlarında boğazı geçen Antalyalı bir açık deniz yüzücüsüdür.

Yorum Yap